بلاگاثربخشی درسی (در حال بازنگری)

اثربخشی درسی (در حال بازنگری)

چند مطلب پیش‌تر؛ به طور تلویحی درباره «اثربخشی» و «کارآمدی» گفته شد که «اثربخشی» انجام کار درست یا اتخاذ تصمیم‌ها و انتخاب‌های درست، و «کارآمدی» انجام درست کار یا تحقق بهینه هدف‌ها با استفاده آدمیزادی از منابع موجود است.  به ضرس قاطع نمی‌گویم، اما علت عدم توفیق بیشتر دوستانی که زمان و هزینه بسیاری صرف کنکور ارشد می‌کنند، بی‌توجهی به فاکتور اثربخشی است. یعنی دوستان در انتخاب فعالیت‌ها دقت نمی‌کنند و بیشتر وقت‌شان را صرف درس‌خوانی (کارآمدی) می‌کنند. چاره کار؛ برقراری تعادل میان کارآمدی (انجام درست فعالیت) و اثربخشی (انتخاب فعالیت مناسب) برای کاهش میزان عمر و هزینه است. به زعم نگارنده؛ در مقوله کنکور ارشد؛ «اثربخشی درسی» یعنی هدف‌گذاری عاقلانه و طراحی درست مسیر درس‌خوانی است. پس می‌شود اثربخشی درسی را حاصل از دو اثربخشی جزئی‌تر دانست که به اختصار، «اثربخشی فرایندی» و «اثربخشی محتوایی» خطاب می‌شوند که:

«اثربخشی محتوایی» درباره چیستی‌ها (هدف‌ها) صحبت می‌کند.

«اثربخشی فرایندی» بر چگونگی‌ها (فرایندها) تمرکز دارد.

پس اگر تکلیف‌تان را با این‌ها مشخص نکرده‌اید  قبولی‌تان ممکن نیست. شک نکنید یکصد رتبه برتر هر رشته؛ دانسته یا ندانسته به این مقوله توجه کرده‌اند. وضعیت‌تان باید به گونه‌ای باشد که اگر در هر مرحله از فعالیت، خفت‌تان کنند و درباره کم و کیف اثربخشی محتوا (هدف‌ها) و اثربخشی فرایند (طرح‌ریزی) پرسش کنند باید بدانید و بتوانید پاسخ دهید که:

یک. هدف‌تان از انجام فعالیت چیست؟ (هدف‌گذاری) و؛

دو. هدف‌تان را چگونه محقق می‌کنید. (طرح‌ریزی).

فاکتورهای بالا تقدم و تأخر دارند و اثربخشی محتوایی (هدف‌گذاری) بر اثربخشی فرایندی (طرح‌ریزی یا برنامه‌ریزی درسی) ارجح است. ماتریس زیر می‌تواند در فهم داستان «اثربخشی محتوایی» و «اثربخشی فرایندی» کمک‌تان کند.

ماتریس اثربخشی محتوا و فرایند

دیاگرام بالا نشان می‌دهد که چگونه می‌شود اثربخشی کلی را در مقوله درس‌خوانی و درس‌دانی بر اساس دو فاکتور «اثربخشی محتوایی» و «اثربخشی فرایندی» محاسبه کرد. اثربخشی درس‌خوانی یعنی:

بدانید کدام درس را، چرا، چقدر، در چه زمانی، در چه شرایطی و چگونه باید بخوانید و مهم‌تر اینکه؛ چگونه از دانسته‌ها نگهداری و استفاده کنید!

اثربخشی از جنس دانستن (I Know) است. زمانی درس‌خوان اثربخش می‌شوید که موارد لازم را برای دانستن در حوزه درس‌خوانی بدانید. اینکه چگونه از حوره دانستن باید وارد وادی توانستن شد به حوزه کارآمدی مربوط می‌شود که بعدتر درباره‌اش صحبت خواهم کرد. و اما بعد…

 ماتریس اثربخشی به ۹ منطقه رنگی و معنادار تقسیم شده است. برای تمرین هم که شده، یکی از هدف‌های دم‌دستی‌تان را انتخاب کنید. به درجه شفافیت و صراحت هدف مذبور عددی از ۰ تا ۹ در ستون ماتریس اختصاص دهید. اینکه چقدر درباره تحقق هدف‌تان برنامه دارید عددی بین ۰ تا ۹ در سطر پایینی ماتریس برای درجه طرح‌ریزی مشخص کنید. این دو عدد در یکی از بلاک‌های ماتریس تلاقی می‌کنند. رنگ و امتیازی که در درون بلاک درج شده است، درجه اثربخشی هدف‌تان را نشان می‌دهد. به طور مثال اگر درجه هدف‌گذاری درس‌ها را ۵ و درجه برنامه‌ریزی درسی را ۷ انتخاب کنید، اثربخشی‌تان برابر ۶۱ است و در منطقه آبی پررنگ (D) مستقر هستید.خب؛ معنی این عددها چیست؟

منطقه A (طلایی)

اثربخشی درس‌خوانی‌تان بی‌نظیر است و همین طور بتازید که موفقیت سر راه‌تان منتظر است!

منطقه B (عافیت)

اثربخشی‌تان بسیار خوب است و همان‌جا که هستید بمانید. بین خودمان بماند، اما واقعیت این است که کیفیت هزینه دارد و گاهی افزایش اثربخشی مستلزم افزایش هزینه و اسراف در صرف منابع ارزشمند است. پس مقتصد باشید و بفهمید آیا ارتقای اثربخشی از منطقه B به منطقه طلایی (A) لازم است و موجب افزایش چشم‌گیری در عمکلرد درس‌خوانی‌تان می‌شود؟ اگر پاسخ‌تان شک‌آلود است، بدانید که تعریف مشخصی در چنته ندارید و تکان نخورید!

منطقه C (موفقیت)

وضعیت اثربخشی قابل قبولی دارید و بدانید که منطقه مطلوب درس‌خوان‌های موفق است. حضور در منطقه C اطمینان می‌دهد که به اندازه کافی بالاتر از سطح معمول هستید و تناسبی آدمیزادی میان هدف و چگونه تحقق هدف برقرار است. تکرار می‌کنم در بیشتر موارد، همین‌قدر اثربخشی برای فعالیت‌ها کفایت می‌کند.

منطقه D (گذار)

حد فاصل میان اثربخشی قابل‌قبول و غیرقابل قبول است و منطقه گذار خطاب می‌شود. یعنی اثربخشی‌تان لب مرز است، اما چندان محکم نیست و باید تلاش بیشتری برای بهبود اثربخشی‌تان صرف کنید!

منطقه E (تمرین)

منطقه مناسبی برای ماندن نیست. بیشتر دوستانی که تناسب هدف‌ها و شیوه تحقق هدف‌ها را تمرین می‌کنند مدت‌ها در این وادی سیر می‌کنند. برای خروج سریع از این منطقه و صعود به منطقه D توصیه می‌کنم درجه هدف‌گذاری را بالا ببرید. انتخاب هدف‌های صریح و شفاف، عامل انگیزشی مناسبی برای استفاده بیشتر از این‌قبیل تکنیک‌ها و ارتقای اثربخشی درس‌خوانی است!

منطقه F (یأس)

بیشتر شکست‌ها در این ناحیه تجربه می‌شوند و کم نیستند دوستانی که پس از چند شکست مختصر، مأیوس می‌شوند و کل داستان را رها می‌کنند. تمرکز؛ کلید طلایی عبور از این منطقه و ورود به منطقه تمرین است!

منطقه G (آشنایی)

بالاخره باید از جایی آغاز کرد و دوستانی که با این‌قبیل تکنیک‌ها آشنا نیستند در ابتدا وارد این منطقه می‌شوند، اما به سرعت می‌توانند صعود کنند و ‌خودشان را ظرف چند هفته به منطقه گذار (D) برسانند. پیش‌تر گفته شد که تمرکز؛ کلید طلایی موفقیت در سطح‌های پایینی دیاگرام اثربخشی است. قول می‌دهم پس از سه هفته تلاش منظم و هوشمندانه وارد منطقه گذار خواهید شد. سه هفته تلاش بیشتر، شما را به لبه‌های منطقه موفقیت نزدیک خواهد کرد.

خط‌چین‌های نارنجی و قرمز!

توجه‌تان را به دو منطقه‌ای جلب می‌کنم که هاشور خورده و با خط‌چین‌ نارنجی محصور شده‌اند. اثربخشی بهینه در این منطقه‌ها حاصل می‌شود. پس تمام تلاش‌تان باید صرف هدایت اثربخشی به این منطقه‌ها باشد. مربع هاشوری مرکزی، مأمن اثربخشی بهینه است. چرا که تناسبی عالی میان هدف‌ها و شیوه انجام‌شان برقرار است. به هوش باشید که امتیازبندی بلاک‌ها به تنهایی ملاک مناسبی برای تخمین اثربخشی نیست. به طور مثال؛ اثربخشی بهینه در بلاک (۷ و ۷) با امتیاز ۷۸ حاصل می‌شود، حال آنکه بلاک (۴ و ۸)  نیز در منطقه موفقیت است و ۷۸ امتیاز دارد. پس چرا بهینه نیست؟ بلاک (۴ و ۸) می‌گوید هدف‌هایی صریح و شفاف (۸) تعریف کرده‌اید، اما برنامه مناسبی (۴) برای تحقق هدف‌ها طرح‌ریزی نکرده‌اید و نمی‌دانید فعالیت‌های درسی را چگونه باید انجام دهید. اما بلاک (۷ و ۷) می‌گوید که هم هدف‌گذاری‌تان (۷) خوب است و هم برنامه مناسبی (۷) طراحی کرده‌اید و بر چگونگی انجام فعالیت‌های درسی اشراف مناسبی دارید. برای آسودگی خیال‌تان، دو خط‌چین قرمز به دیاگرام افزودم و توصیه می‌کنم همواره اثربخشی‌تان را بین دو خط‌چین قرمز نگه دارید. حضور بین خط‌چین‌های قرمز تضمین می‌کند که تناسبی قابل قول بین هدف‌ها و برنامه‌ریزی درسی‌تان برقرار است. در همین محدوده دو منطقه با خط‌چین نارنجی مشخص شده‌آند که تضمین می‌کنند اثربخشی فعالیت‌تان بهینه دارد و از منظر صرف منابع ملموس ناملموس در بهترین وضعیت مستقر هستید!

هدف‌ها

فرض‌مان بر این است که با کلیات هدف و طرح‌ریزی درسی آشنا هستید. در مرحله اول باید تکلیف هدف‌ها را مشخص کنید و در مرحله بعد؛ برنامه‌ای مناسب برای درس‌خوانی طراحی کنید. هدف‌گذاری درسی مستلزم تعریف هدف در سه لایه گوناگون است.

  • یک. هدف‌های کلان
  • دو. هدف‌های اصلی
  • سه. هدف‌های عملیاتی

از منظری دیگر و بر اساس پارامتر زمان هم می‌شود این ها را هدف‌های بلندمدت، میان‌مدت و کوتاه‌مدت نام‌گذاری کرد.

هدف‌های کلان!

هدفهای کلان قدری فراتر از موضوع کنکور را پوشش می‌دهند. اینکه چرا در کنکور شرکت می‌کنیم؟ و چرا این رشته خاص را انتخاب می‌کنیم؟ و آیا اخذ مدرک کارشناسی ارشد دردی از ما دوا می‌کند؟ و امثالهم که چارچوب کلی درس‌خوانی را مشخص می‌کنند. تعریف هدف‌های کلان، سمت و سوی انگیزه‌ها را تعیین می‌کنند و اگر در انگیزه درس‌خوانی گرفتار تزلزل شدید، شک نکنید که هدف‌تان به قدر کفایت صریح و شفاف تعریف نشده است. تداخل مفهوم چشم‌انداز و هدف، پاشنه اشیل بیشتر دوستان در تعریف هدف‌های کلان (بلندمدت) است. چشم‌اندازی در واقع مسیر کلی و حدود و ثغور کار را مشخص می‌کند که دست‌یافتنی نیست، اما هدف‌های کلان باید طوری تعریف شوند که قابل تحقق باشند.

هدف‌های اصلی

هدف‌های کلان، بیشتر جنبه مفهومی دارند و به طور مستقیم قابل تحقق نیستند و باید به هدف‌های ملموس و دست‌یافتنی تجزیه شوند. مثالی می‌زنم؛ اخذ مدرک کارشناسی ارشد برای فرصت‌سازی شغلی یا ارتقای جایگاه اجتماعی یا پوشش حقارت‌ها و امثالهم، هدفی کلان قلمداد می‌شوند که درباره درستی یا نادرستی‌شان صحبت نمی‌کنیم، اما درس‌خوانی منسجم، کسب مهارت بالا در تست‌زنی، کسب مهارت مدیریت زمان و اولویت‌بندی، بهبود تغذیه و امثالهم از تبار هدف‌های اصلی هستند که بیشتر درباره‌شان صحبت خواهیم کرد. اگر طالب حضور در دانشکده مدیریت دانشگاه تهران یا شهید بهشتی یا تربیت مدرس هستید، اما حوصله درس‌خوانی و تلاش ندارید، هدف‌های کلان یا اصلی‌تان می‌لنگند. یا همت کنید و کنکوری شوید یا بیست سی میلیون تومان هزینه کنید و پردیسی شوید، به همین سادگی!

هدف‌های عملیاتی

هدف‌های اصلی اگر چه ملموس هستند، اما برای تحقق‌شان باید به کارها و هدف‌های کوچک‌تری شکسته شوند تا در زمانی کوتاه و با صرف بخش معناداری از منابع محقق شوند. اینکه امروز چه درسی باید خوانده شود و چند تست از فلان موضوع باید بررسی شود، یا بهمان بخش باید مرور شود، همگی از جنس هدف‌های عملیاتی هستند. هدف عملیاتی را می‌شود به فراخور شرایط به خرده‌هدف‌ها شکست. خرده‌هدف‌ها را دست‌کم نگیرید که تفاوتی با هدف‌های عملیاتی و اصلی و حتی هدف‌های کلان ندارند. هر خرده‌هدف؛ سهمی از هدف کلان در یک بازه زمانی کوتاه است که اگر محقق نشود، موجب نقصی مختصر در تحقق هدف کلان می‌شود!

خرده هدف‌ها ملموس و منعطف و همانند هدف‌های بالادستی مهم هستند!

مؤخره

ماتریس اثربخشی درسی  برای تمامی گونه‌های هدف و علی‌الخصوص برای هدف‌های عملیاتی و خرده‌هدف‌ها قابل ترسیم و استفاده است. فرایند بهبود مستمر فعالیت‌ها که می‌گویند به همین‌ها اشاره دارند. یکی از ارکان بهبود مستمر؛ بازبینی هدف‌ها و چگونگی و درصد تحقق‌شان است که با استفاده از همین ماتریس‌ها انجام می‌شود.

موضوع هدف‌ها که کامل شد، درباره برنامه‌ریزی صحبت می‌کنم تا موضوع اثربخشی را کامل کرده باشم. در مطالب بعدی اندکی درباره پارامترها کلیدی مؤثر در تعریف هدف‌های اصلی و عملیاتی صحبت خواهم کرد. تا بعد!

6 نفر درباره «اثربخشی درسی (در حال بازنگری)» صحبت کرده‌اند

  1. سهیلا

    سلام
    خسته نباشید ازتون راهنمایی و کمک میخواستم من کارشناسی مهندسی کامپیوتر دارم و میخوام واسه ارشد بخونم مدنظرم همین رشته بود قصد دارم برم موسسه (پرسیدم میگن پارسه بهتره)ثبت نام کنم وشروع کنم شما که تجربه کنکورشم دارین آیا رشته سختیه واسه خوندنش دچار مشکل نمیشم؟
    غیرانتفاعی و آزاد هم این رشته رو داره؟
    بازار کارش چطوره ؟ آخه همه سمت مدیریت دولتی و مالی میرن !!
    میشه به ایمیلم ارسال کنین ممنون میشم توروخدا جوابم بدین خیلی ذهنم درگیره دیر نشده میتونم بخونم منابع شما چیه؟دلم میخواد سراسری قبول شم

    1. جواد زارعی نویسنده

      سلام خواهرم؛
      راستش درباره کارشناسی ارشد مدیریت و علی‌الخصوص مدیریت آی.تی ظرف دو سه هفته آتی خواهم نوشت و اگر حوصله‌اش را داشتید بخوانید. این چند خط را برای رفع نگرانی‌تان می‌نویسم:
      یک. تحصبلات شما در زیرمجموعه مهندسی بوده و ارشد مدیریت آی.تی زیرمجموعه گروه علوم انسانی. بدانید که نوع نگاه این رشته‌ها به مقوله آی.تی از اساس متفاوت است. البته مهندسی آی.تی مشترکات بسیاری با مدیریت آی.تی دارد. همین را می‌شود فرصت قلمداد کرد.
      دو. اگر هدف‌تان مشخص باشد، هر رشته‌ای،‌ رشته شماست و اگر تکلیف‌تان را با هدف‌تان مشخص نکرده‌اید، بی‌شک فرسنگ‌ها با موفقیت فاصله دارید. اگر درباره هدف‌تان صحبت کنید، دقیق‌تر می‌توانم درباره تناسب ارشد مدیریت با شما صحبت کنم.
      سه. اگر ممکن است،‌ مطالب‌تان را همین‌جا درج کنید. شاید این بده و بستان‌های محتوایی برای دوستی دیگر راهگشا باشد.
      چهار. پارسال که درباره شرکت در کنکور ارشد فکر می‌کردم، ارشد مهندسی آی.تی را هم مد نظر داشتم. لیانس فیزیک حالت جامد دارم و هیچ‌یک از رشته‌های مهندسی را سخت نمی‌دانم. ارشد مدیریت را هم سخت نمی‌دانم و ترجیح می‌دهم از کلمه «متفاوت» استفاده کنم. بسیاری از کارهای جانبی‌ام را تعطیل کرده‌ام و در این هاگیر واگیر نشسته‌ام و برای خودم محتوا تولید و برای شما منتشر می‌کنم. فکر می‌کنم دو سه هفته دیگر بتوانم محتوای مناسبی در این‌باره منتشر کنم.
      پنج. فرصت قبولی در مهندسی آی.تی به مراتب از ارشد مدیرت کمتر است. در ارشد مهندسی آی.تی دوه سه دانشگاه مطرح با حداقل ظرفیت دارید و اگر رتبه‌تان بین دویست و تا سی‌صد باشد، چیز دندان‌گیری نصیب‌تان نمی‌شود، حال آنکه با همین رتبه می‌توانید در شبانه یکی از دانشگاه خوب تهران قبول شوید. یکی از دوستان با رتبه ۲۹۰ ارشد شبانه کارآفرینی تهران درس می‌خواند و از رشته‌اش در حد تیم ملی راضی است. با رتبه‌های به مراتب بدتر می‌توانید در پیام نور یا غیرانتفاعی قبول شوید. دولتی هم می‌شود قبول شد، فقط قدری هوشمندی می‌خواهد که این مجموعه را برای همین راه‌اندازی کرده‌ام.
      شش. اینکه پارسه بهتر است یا ماهان یا اکسین و غیره، نیازمند بحثی مفصل است و در یک خط قابل توصیف نیست. اگر عزم‌تان را برای نام‌نویسی جزم کرده‌اید توصیه می‌کنم مؤسسه نگاره را هم مدنظر داشته باشید. یکی از دوستان که اتفاقا مهندسی آی.تی دانشگاه آزاد پرند است،‌این مؤسسه را تجربه کرده و سال گذشته با رتبه ۱۱ یا ۱۳ در مدیریت آی.تی دانشگاه تهران پذیرفته شد.
      هفت. درباره ارشد مدیریت و علی‌الخصوص مدیریت آی.تی بیشتر خواهم نوشت. تلاشم در این مجموعه در وهله اول کمک به خودم و در نوبت دیگر کمک به دوستانی است که به نوعی همسفر تلقی می‌شوند!
      حق نگهدارتان!

  2. سهیلا

    @جواد زارعی
    سلام

    از راهنمایی و کمکتون ممنونم

    میخوام طوری بخونم که سراسری قبول شم نمیدونم چه منابعی خوبه و آیا با این زمان میشه رتبه خوب اورد؟
    هدفم برای ادامه تحصیل وادامه دادن تا دکترا برای استاد دانشگاه شدن
    خیلی هدفم برام مهمه حتما میخوام بهش برسم
    موسسه نگاره نمایندگی تو شهر محل سکونتم نداره امروز میخوام برم موسسه پارسه و ثبت نام کنم ایشالا که خوب باشه

    راستی من زبانم ضعیفه چه راه حلی بهم پیشنهاد میدین میدونم که درصدش خیلی مهمه

    مرسی

    1. جواد زارعی نویسنده

      سلام دوباره؛
      یک. از امروز صبح، مخزن منابع ارشد رو منتشر کردم و ظرف هفته‌های آتی تکمیل خواهد شد.
      دو. اگر هدف‌گذاری درست، برنامه‌ریزی درست و اجرای درستی داشته باشید، به طور متوسط با ۸۰۰ ساعت درس‌خوانی می‌توانید رتبه‌ای بین ۵۰ تا ۱۵۰ کسب کنید. کسب رتبه بهتر، نیازمند استفاده از تکنیک‌های تخصصی است و وابسته به زمان نیست. شش ماه تا موعد آزمون مانده است و اگر ماهی ۱۵۰ ساعت درست درس‌خوانی کنید، روزانه سراسری پذیرفته خواهید شد انشالله.
      سه. همین دیروز کارنامه‌ها رو مطالعه می‌کرد. بین یک‌صد نفر اول مدیریت آی.تی، درصد زبان چهار پنج نفر بین ۵۰ تا ۶۰ است و مابقی زیر ۳۰ است. ضریب زبان سه است و اگر درصدتان بین ۳۰ تا ۴۰ درصد هم باشد، فوق‌العاده است. به راحتی می‌شود ۱۵ تا ۲۵ لغت در روز حفظ کرد. به طور تجربی و صرفا برای بررسی توان ذهنی،‌در یک روز ۸۰ لغت را هم حفظ کرده‌ام، اما با توجه به زمان و شرایط و اهمیت دیگر درس‌ها گمان می‌کنم حفظ ۱۵ تا ۲۰ لغت در روز، تاثیر قابل ملاحظه‌ای بر درصد زبان عمومی داشته باشد. برای کسب حداکثر امتیاز از زبان عمومی باید بین ۳۰۰۰ تا ۴۰۰۰ لغت بلد باشید و تا می‌توانید تست بزنید، علی‌الخصوص تست‌های سال‌های گذشته تمامی رشته‌ها را.
      چهار. هیچ چیزی بهتر از جعبه لایتنر برای حفظ لغت خلق نشده است. این جعبه‌های G5 هم مفید هستند، هر چند به طور مستقیم تست‌شان نکرده‌ام. اما افراد معتبری تعریفش را می‌کنند.
      پنج. نرم‌افزاری هست به نام JMemorize که رایگان است و روی دسک‌تاپ نصب می‌شود. در حال تکمیل دیتابیس لغت‌های ۵۰۴ هستم. یکی دو ماه دیگر می‌توانم منتشرش کنم. با این نرم‌افزار می‌توانید روزی ۳۰ تا لغت به راحتی حفظ کنید.

  3. سهیلا

    سلام مجدد

    کتابا رو گرفتم به امید خدا میخوام شروع کنم

    ممنون از کمک و راهنماییتون

    بازم بهتون سر میزنم

    1. جواد زارعی نویسنده

      سلام خواهرم؛
      یک. آرزو می‌کنم حداقل به اندازه‌ای که زحمت می‌کشید نتیجه بگیرید!
      دو. حضور در کلاس‌ها تجربه‌‌آموز است و اگر مورد با جالبی مواجه شدید و حوصله کردید از طریق دیدگاه‌ها یا ایمیل، به مخاطبان این مجموعه انتقال دهید.
      سه. ممنون که تعامل کردید و درباره تصمیم‌تان صحبت کردید.
      یا حق!

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *